كه : « انّ الخلق منيحة يمنحها اللّه . . . » « 34 » : ( الحديث ) ؛ يعنى : « خلق ، عطيّه‌اى است كه عطا مىكند آن را حقّ - عزّ و جلّ - به خلق خود ؛ پس بعضى از آن جبلّى است ، و بعضى از آن قصدى و اكتسابى است . پس گفتم : كدام يك افضل است ؟ فرمود : صاحب سجيّه « 35 » ، مجبول « 36 » است بر آن ، و استطاعت ندارد غير آن را ، و صاحب نيّت و قصد ، در كسب خلق ، صبر مىكند بر طاعت صبركردنى ؛ پس او افضل اين دو است » « 37 » . و تحقيق مطلب ، به وجهى كه كاشف حجاب گردد از وجه مقصود ، آن است كه نفس انسان ، لطيفه‌اى است الهيّه ، و نورى است ملكوتى ، مجرّد از مادّه و مدّه « 38 » ، و به حسب تقاضاى فطرى ، مقتضى است صفات كماليّهء حميده را ؛ زيرا كه ذاتش از عالم تجرّد و نور و حسن و بهاء است ، و صفات او فطرى اوست لهذا بايد صفات او حسنه و بهيّه باشد ، و مطيّه « 39 » و مركب روح انسانيّه ، روح حيوانى بخارى است ، همچون فتيله كه محلّ تعلّق شعلهء چراغ است ؛ و

--> ( 34 ) - « الكافى » 2 : كتاب الايمان و الكفر : باب حسن الخلق : حديث 11 ، « الزّهد » : 29 ( . . . منحة . . . ) ، « وسائل الشّيعة » 12 : حديث 15917 ، « بحار الانوار » 71 : 377 و 395 ( . . . منحة . . . ) ( 35 ) - خو و خصلت ( 36 ) - سرشته شده ( 37 ) - اين بيان از حضرت صادق ع مؤيّد اين حقيقت است كه در نهاد آدمى كه به حكم فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ - سورهء 30 آيهء 30 - نور توحيد فطرى وجود دارد حتّى در پليدترين افراد ، امّا همانطور كه حضرت شارح بيان فرموده‌اند اين نور ، به شدّت و ضعف است ؛ و هرگاه در نهاد كسى به واسطهء غلبهء اوصاف پليد ، ضعيف باشد ، بايد كه در راه تقويت آن مجاهدت ورزد تا خود را از خطر قطعى نجات دهد ، نه آنكه غلبهء اوصاف نكوهيده را بهانهء تمرّد ساخته و جبرى شود ؛ زيرا كه حجّت باطنيّهء الهيّه كه همان نور فطرت است ، راه جبرى شدن را مسدود داشته است . ( 38 ) - مدّت ، زمان ( 39 ) - به معنى مركب و وسيلهء سوارى است .